مادر که رفت خاله جان امید من بود. گفته بودم با خودم و به خودش هم که اگر ایران برگردم می آیم گرگان تا نزدیک شما باشم. خندیده بود. از ذوقی که داشت یا از ناباوری به اینکه چنان روزی نمی رسد نمی دانم. ولی می دانست که چقدر دوست اش دارم. و می دانستم که چقدر به من محبت دارد. از قدیم رابطه مان همینطور بود. میان ستایش و تماشا و تحسین. دبیرستان اش نزدیک خانه ما بود. احتمالا تا به ما پدرمرده ها نزدیک باشد. همین باعث می شد در طول هفته بیشتر او را ببینیم. جوان و
دارم یادداشتهای سی سال پیش و پیشتر را از سواد به بیاض می آورم یا از دستنویس به نسخه تایپی بر می گردانم. داستانش مفصل است که چرا و بعد که مجموعه یادداشتها نشر شد توضیح خواهم داد. ولی رسیدم به این یادداشت و دیدم خوب است با دوستان و مخاطبان آشنا و ناآشنا در میان بگذارم. برگی است از آنچه بودیم. و آن را جز نسل ما کسی دیگر نمی تواند روایت کند. چیزهایی هست در احوالات ما در آن روزگاران که اگر همین نوشته ها نبود باقی نمی ماند و خود نیز از یاد برده بودیم. اما هست.
نویسنده باید در وطن خود بمیرد. ولی وطن نویسنده ایرانی گم شده است. نویسنده ایرانی در وطن اش جایی ندارد. مردن در غربت چه فایده دارد؟ مثل زندگی در غربت است. دل نگران و پریشان و افسرده. شهرنوش پارسی پور مثال اعلای زندگی در غربت بود. مثل ابراهیم نبوی. این چندمین مرگ دوستان من در غربت است. پارسی پور در لندن در کتابخانه مطالعات ایرانی آجودانی سخنرانی داشت یا در محفل دکتر قاسمی. درست یادم نیست. ولی یادم هست که همان ردیف های جلو نشسته بودم و غرق صحبت او بودم که از افسردگی هایش می گفت. یک اسم فرنگی
شب رفتم گردشی کوتاه در بازارچه نزدیک هتل. با خود قرار داشتم که شب بازار را هم ببینم. ساعت ۱۰ شب غروب می شود. پس بعد از آن رفتم که هم آب و نوشابه ای تهیه کنم که خیلی می طلبد این روزها و هم بازار را در شب تماشا کنم. اولین برخوردم با فضای رنگین نورها بود و فانوس هایی که لابلای درختان کار گذاشته اند. و مردمی که خرید خود را به این ساعت واگذار کرده اند که هوا مطبوع تر است و آفتاب غایب است. همه جور خریدی هم می کنند از آنچه به زنان و زینت
در سفرم. در شرقی ترین نقطه ای که تا به حال به آن سفر کرده ام. در ارومچی. و فردا کاشغر خداخواهد. ولی غمی گریبان ام را گرفته است. صبحی که هنوز لپ تاپ باتری نداشت و من هم اداپتور چینی نداشتم دو خط درباره کشفی که کرده بودم نوشتم: این سفر مثل سفر پراگ است. در ۱۹۹۱. چه اندوهی بر جانم افتاده بود. مثل سرطانی. و می خواستم زودتر برگردم. پراگ زیبا بود. اما داشتم خفه می شدم. در یادداشتهای آن سفر که بعد نامه ای شد برای آرزو نوشتم حس هدایت در پاریس با من است. حالا از
نمایش که تمام شد از من پرسیدند که چرا تاجیکستان. چیزهایی گفتم که درست یادم نیست. باید چیزی از عشق گفته باشم و پیوند دیرین سرزمین های ایرانی و تاریخ مشترک از زرتشت خوارزم و آناهیتای جیحون تا میثره و تا سیاوشان پنجکنت و چه و چه ها. اما باید می گفتم آخر من حرف هایم را در فیلم زده ام. بخاطر همه آنچه که در فیلم دیدید.”آیتی بهتر از این می خواهید؟” آنهمه رنگ و نور و صداهای جادویی و صمیمیت و مردمی که نمی دانند چه گنجی هستند. گنج های روان در کوچه و کوچه باغ و سیبستان.
یکم. آنچه در دی ماه ۱۴۰۴ در اپوزیسیون ایرونی اتفاق افتاد از هر منظر که نگاه کنیم نمایشگر بی هنری است! هر حرکت اصیل اجتماعی سرشار از ایده و هنر است. آنچه از دل مردم بجوشد ناچار رنگی از دل دارد و شوری و شوقی و امیدی و نویدی. تاریخ با هیجان ساخته میشود. حرکت با امید. با ایمان. چیزی باید بجوشد. از سویدای دل. از قلب. از جانی سوخته. و بر زبانی بنشیند که رنگ دل دارد. رنگ عشق دارد. آنچه تاریخ را تکان داده کلمات است. آنچه آدمی را تکان داده بلاغت است. خلافآمد عادت است. شورش است.
ترانه علیدوستی در زمانه حضیض کلمات دوباره ما را به دوران عزت کلمه برمیگرداند. عزت گمشده در میانه دعواهای سیاسی نمایندههای مجلس با دولت و ملت، یقهگیریهای اپوزیسیون از ملت و کنشگران، بیانیههای آبکی و زورکی که یک بند انگشت هم عمق ندارند، حرفهای تکراری و خالی از روح و انبوه نوشتجات کوتاه و بلندی که یک کلمه و جمله شان هم به خاطر نمیماند. گفتار عمومی مبتذل شده است و این از سیاست مدنی فرسنگها دور است. ترانه علیدوستی دوباره ارزش کلمات را زنده کرده است. مثل تئاتری مطنطن. مثل فیلمهای حاتمی. مثل حرف زدنهای نصیریان. مثل شعرهای هیلا
شماره جدید مجله سمرقند که جشن نامه ای برای فرزانه خجندی است در نوع خود کار یکه و یگانه ای است. علی دهباشی جشن نامه ها و ویژه نامه های متعددی منتشر کرده است ولی اختصاص تمام مطالب یک شماره به یک چهره فرهنگی کار تازه ای است. نوعی کتاب-مجله است. با صدها برگ. و این شماره بیش از ۷۰۰ صفحه. با انبوهی از مقالات که از خط تاجیکی به خط فارسی برگردان شده است. و این در همان آغاز بیانگر حسرتی است که دست ما و تاجیکان را از آثار یکدیگر کوتاه کرده است. اگر خط ما یکی بود
داشتم زندگینامه فروغ را مرور می کردم برای کاری که در دست دارم. رسیدم به این نقل از م. آزاد و دیگر نتوانستم پیش بروم: «خانهای به اقساط در دروس خریده بود. خانه نزدیک گلستان فیلم محل کارش بود تا راحتتر باشد. شبهای شنبه به خانهاش میرفتیم. شام مختصری درست میکرد. آدمهای مختلفی به خانهاش میآمدند که سیروس طاهباز پای ثابت آن جلسات مهمانی بود. از شعرای جوان هم گاهی میآمدند. بیژن جلالی و سیروس آتابای را نیز آنجا دیدم.» یکباره رفتم به فضای دهه چهل و پنجاه که تا حدی پس از انقلاب هم ادامه یافت. این کمونهای خانگی.
آنچه در طول جنگ عزرائیل با وطن ما اتفاق افتاد یک بار دیگر شگفتی آورد. گویی پدیده ای نادر بود. پدیده ای که در غوغای جنگ رسانه ای ظهور آن دیده نمی شد. و بر اساس نگره های منعندی تحلیلگران فرورفته در خویش قابل پیش بینی نبود. پدیده ای که برخلاف نظر ناظران رخ نمود و بی هنران دوباره خواهند کوشید آن را زیر آوار جنگ های بی پایان کلامی دفن کنند. این پدیده ای است که گم می شود اما باز پیدا می شود. پنهان می شود مثل دانه زیر خاک اما باز می روید و بر می آید
فضای سیاسی شبیه سال ۵۷ است. ولی مولفه هایی که ممکن است از آن کارسازی و کارگشایی بخواهند یکسان نیست. فضا شبیه سال ۵۷ است زیرا به نظر می رسد که عزم آمریکا و سه تفنگدار اروپایی و شریک شان که کار کثیف را به عهده گرفته برای پایان دادن به رژیم جمهوری جزم است. مساله زمان است و مولفه هایی که بتوانند به آن تکیه کنند. اجازه بدهید یک نمونه بیاورم: زندانیان دوره شاه همگی ضدشاه و ضد رژیم بودند. وقتی سه ماه قبل از سقوط شاه آزاد شدند هر کدام گوشه ای از کار براندازی را گرفتند. اما
هر چه می گذرد می بینیم شکاف بین ملت و روحانیت معظم بیشتر می شود. طوری که دیگر رفوشدنی نیست. راه ما سوا ست. داریم به جایی می رسیم که با صدای بلند بگوییم آقایون ما به راه خود شما به راه خود. این ره که تو می روی به ترکستان است تو هم فکر کن که ما به ترکستان روانه ایم. تو سوی خودت ما هم سوی خودمان. زمان همراهی ما و شما سر آمده است. طرف آمده گفته است که شب اول قبر رئیسی انبیا رفته اند به دیدارش! اکبر خوشکوشک در کلابهاوس دفاع می کرد از این
در میان افسانه های سیاست در دوران مدرن کمتر افسانه ای به جذابیت و فراگیری و ویرانگری «خلقی شدن» است. تجربه های انقلابی قرن بیستم همه با محوریت خلق انجام شد و برای این خلق هزاران صفحه تحلیل و نظریه و ایدئولوژی تولید شد. نکته اساسی این است که تولیدکننده همه این مواد عمدتا مردمانی از اشراف و اعیان جامعه و یا کسانی بودند که به معنای متعارف جزو «خلق» یا مردم گمنام کوچه و بازار به شمار نمی آمدند. سری توی سرها داشتند. تحصیلکرده بودند. اهل کتاب و قلم و روزنامه و هنر بودند. و اساسا به کارهایی مشغول
مرگ داور بر سر همه دوستانش آوار شد. گرچه همه کسانی که از نزدیکتر او را می شناختند با افت و خیزهای حال و روحیه او آشنا بودند و از افسردگی هایش شنیده بودند ولی کمتر کسی گمان می برد که او دست به چنین انتخاب تلخی بزند. همیشه دست و ذهنش پر بود از کار و ابتکار. آدمی که ابتکار دارد به پایان نمی رسد. ولی حوصله داور از ابتکارهایش عقب مانده بود. ذهنش می جوشید اما تن و جانش نمی کشید. اطمینان دارم تا آخرین روز هم به کار تازه ای فکر می کرده است. فقط تازگی اما
به لایق شیرعلی خیلی علاقه داشت. در شعر مولوی غرق بود. به نازکی های زندگی مردم خود سخت آگاه بود. گرفتارش بود. میان جنگ و صلح. در جنگ برادرکشی زیاد عذاب کشید. عمر معصومه طرفه دراز باد که دست دولتمند را گرفت مثل چندین کس دیگر از بزرگان و هنرمندان و اندیشمندان آن دیار را. در ایام جنگ. مدتی از پا افتاد. با تیر ترسانده بودندش. این را از خودش هرگز نشنیدم. گیسو می گفت. گیسو جهانگیری پیوند دهنده من با تاجیکان بود. مثل باقر معین. مثل محی الدین عالمپور. دولتمند را در لندن می دیدم. در خانه زهرا جزایری.
توئیتر را که باز می کنم اولین خبر مرا میخکوب می کند. پژمان موسوی از کورش صفوی نوشته است. نمی توانم درباره صفوی از مرگ سخن بگویم. عین زندگی بود. نمی دانم در این سالهای آخر بر او چه گذشت. اما در سالهایی که من با او آشنا شدم استاد جوانی بود که حضورش همیشه شادی بخش بود. تفاوت سنی مان زیاد نبود. پنج سال بزرگتر بود. همین او را با من و بسیاری دیگر از دانشجویان نزدیک می کرد. حتی با هم در آزمون فوق لیسانس زبانشناسی شرکت کردیم. بعد از امتحان در راهروی دانشکده از من پرسید فلان
صداهای قومیتگرایانه در ماههای اخیر بیشتر از همیشه شنیده میشود؛ صداهایی که رسانهها و سیاستهای معینی آن را بازتاب میدهند و طنین اغراقآمیزی به آن بخشیدهاند. اندیشههای قومیتگرا که خود را از نظر سیاسی در چارچوب «ملیتهای ایرانی» تعریف میکنند هرگز اندیشه مسلط نبوده و همیشه در حاشیه حضور داشته و هر وقت هم از حاشیه به متن آمده نیتی سیاسی یا حمایتی خارجی پشت آن قرار داشته است. بنابرین، در قدم اول اندیشهای است که از متن جامعه و نیازهای آن برنیامده است بلکه دستاویز سیاستهای معینی در دورههای مختلف تاریخ معاصر بوده است. اندیشههای قومیت/ملیتگرا مفروضات معینی را
سالها ست درگیر نظریه ایم. انواع و اقسام نظریه ها در بازار اندیشه و نشر ایران رایج است. تصور بر این است که بهترین نظریه ها ما را نجات می دهد. پست مدرن باشد بیشتر نجات می دهد. به دامن انواع ایسم ها آویخته ایم. اما مساله اصلی ما در نظر نیست. در عمل است. مدرنیته نه هرگز یکباره به وجود آمده و نه یکباره وارد یا منتقل می شود. مدرنیته کسب مهارت است. جامعه ای که مهارت های ضروری خود را فاقد باشد به همان اندازه از مدرنیته و تجدد و نوسازی و نوآوری دور است. جامعه ای که
همسن و سال بودیم. اما همیشه فکر می کردم از من جوانتر است. شاید به خاطر اینکه زودتر ازدواج کرده بودم. او پسر بود و من پدر. ماههای آخر سربازی با هم آشنا شدیم. در تهران. در اواخر جنگ که مرا از جبهه فراخوانده بودند. پیش از حمله مجاهدین خلق. فکر می کردند هر کس در دانشگاه درس خوانده ممکن است برود به مجاهدین بپیوندد. قبل از آن از این اتفاق ها افتاده بود. حتی از میان کادری ها کسانی می رفتند به مجاهدین می پیوستند. آمدن به تهران موجب آشنایی ما شد. هر دو در لباس سربازی بودیم. شاید
امروز روشن تر از زمانی که این یادداشت را نوشتم می فهمم که کار روشنفکری جستن حقیقت نیست. پس چیست آنچه مهمتر از حقیقت است؟ «حفظ تنوع» در کشف و بیان حقیقت ها و روایت ها و نگره ها. بقای جامعه در بقای تنوع آرای آن است. آرایی مدنی و متوجه به خیر عمومی. روشنفکر سوی بقای قوم و جامعه می ایستد. کار روشنفکران دفاع از تنوع است. به این معنا، عرفای ما و اهل مدارای ما پیشگام روشنفکران امروز بوده اند. یعنی تا آن میزان که از تنوع آرا و عقاید و مردمان دفاع می کرده اند نگاهبان بقای
نامه یا بیانیه بهاره هدایت را می خواندم. فکر کردم حرفهای من خواننده از نسل قبل از او بیشتر از کامنت است. پس حرفهایم را اینجا می نویسم. شاید بهاره یا هم نسلان او بخوانند. به منزله گفتگویی میان دو نسل. فرق نسل ما با نسل هدایت این است که یک دور آن انقلابی را که آنان آرزو دارند یا انتظار می کشند دیده ایم. می دانیم چه نکبتی است! نمی خواهم از انقلاب ۵۷ دوری کنم. یا آن را سراسر خطا بدانم. من و بسیاری دیگر مشتاقانه به آن انقلاب پیوستیم. آن اشتیاق سخت ارزشمند است. سالهای اول انقلاب
همه دنبال انقلاب اند و من ضدانقلاب! البته در این «همه» هم اغراق می کنم. دست کم بخش قابل توجهی از جامعه. ولی انقلاب مشکل ما را حل نمی کند. دست کم نه الان! یکبار انقلاب کردیم و ۴۰ سال است داریم عذاب اش را می کشیم. مومن نباید از یک مار دو بار گزیده شود! انقلاب نه ممکن است نه مطلوب است. عصر انقلاب ها تمام شده است. دیگر نه ایدئولوژی انقلاب زنده است و نه انقلاب پیروانی دارد. شاید برای همین اسم اش را گذاشته اند براندازی! یعنی که انقلاب نیست. انداختن یک رژیم حاکم است. به دنبال
زیبایی این تصویر در آن است که از آن هیچ گروه و دسته و حزبی نیست. این مردم اند در ساده ترین بدیهی ترین سرراست ترین صورت خود. به فرمان کسی نیستند. پیرو کسی نیستند. جنبشی را پیش می برند که هربار همه اپوزیسیون را شرمنده می کند. جنبشی بیرهبر و همهرهبر. جنبشی که شایسته ایران شهروندی است. جنبشی که نمی توان آن را مصادره کرد. نمی توان به آن فرمان ایست داد. ولایت کسی و گروهی را نمی پذیرد. نه از داخل نه از خارج. می خواهد که زندگی کند. رها از قید هر ولایت و بزرگتر و اتوریته
جنبش واقعی جایی است که هنر می جوشد. جایی که هنرمند با مردم اش پیوند می خورد. و این ترانه زیبا با یاد یکی از بهترین آوازخوانان ایران با شعری تازه در باره زن و زندگی و آزادی – جنبشی که نشان می دهد آینده ما کجا ست. با کرنش و ستایش به پیشگاه هنرمند بزرگ ایران گوگوش و شاعر مردمی شهیار قنبری و موسیقی درخشان اسفندیار منفردزاده.
فرهنگ ایرانی بر ستایش زن استوار است. فرهنگ انیرانی بر ستیز با زن. فرهنگ ایرانی در شعر او بازتابیده است که همه سخن از عشق و محبوب و یار است. و فرهنگ زن ستیز ولایی فرهنگی بیگانه با ما ست. ستیز دایمی با زنان در ایران پایانی جز نابودی ستیزه گر ندارد. می گویند نیرویی برای مقابله با ولایت نیست. حزبی نیست. سازمانی نیست. شبکه ای نیست. جامعه مدنی نیست یا ضعیف است. می دانم. اما نمی دانند که زنان بزرگترین حزب و سازمان و شبکه در ایران اند. و در مقابل این ستیزه گران که ویرانی طلب اند و
انبوه بدگویی ها از ملکه بریتانیا نشانه یک بیماری است: نفرت پراکنی. این بیماری دارد حاد می شود. دست کم تظاهر بسیار دارد. حالا دیگر فقط کیهان نیست. جوان هم هست. صداسیما هم هست. شبکه های اجتماعی که اصلا به دست نفرت پراکنان وطنی فتح شده است! این روزها همه مثل کیهان حرف می زنند. در رسانه های رسمی مثل شبکه های اجتماعی حرف می زنند. پوپولیسم بیداد می کند. عربده با خلق خدا بیداد می کند. ولایت خودویرانگری است. در برابر نفرت پراکنی باید ایستاد. باید هوشیار بود که از اینجا به هیچ جا نمی رسیم. یعنی به آنجا
عباس کودک بود. کودکانه زندگی می کرد. با قلب اش می گفت و می نوشت. لج می کرد. بازی می کرد. دعوا می کرد. آشتی می کرد. عاشق می شد. شعر می نوشت. بهترین شعرهای عاشقانه را نوشته است. لطیف ترین قلم را داشت. زهرآگین ترین قلم را داشت. مثل زندگی بود. زندگی را دوست داشت اما با مردگان همنشین بود. داستان در او می جوشید. همیشه قصه می گفت. دروغ و راست. اما قصه اش شیرین بود. رفاقت می کرد. بی وفا بود. فراموش می کرد بی وفایی کرده است. دوباره سلام می کرد و سخن می گفت انگار
اقلیت حاکم اعتباری ندارد. سرمایه اجتماعی خود را تا ته مصرف کرده و سوخته. پس منطق می گوید مخالفان باید اعتماد ایجاد کنند و بر سرمایه اجتماعی خود بیفزایند. اما تا اینجا فقط امثال تاجزاده و میثمی و مدنی چنین کرده اند. براندازان همان راه اقلیت حاکم را می روند -عجیب نیست؟ به عبارت دیگر، براندازان آینه گذاشته اند مقابل ولایی ها و کیهانی ها و دقیقا همان کارها را می کنند: معرکه گیری، برچسب زنی، فحاشی، ترور شخصیت، همه بد ما خوب، نخبه ستیزی، درک بدوی از آزادی بیان، فرهنگ گله ای، پروپاگاند رسانه ای شبیه ۹ دی و
یکسالی است که مشتری کلابهاوس هستم. آدم اهل رسانه نمی تواند از این نعمت جدید آسان بگذرد. فیک خیلی کم دارد. یا کم داشت. ولی هنوز بهتر از توئیتر فیک آلود است. صدا هست. شخصیت صدا را می توانی همراه با نظرش و شیوه بیان اش درک کنی. جمع هست و انجمن هست. برخی انجمن ها فوق العاده است. در برخی از آنها بهترین نیروهای فکری را می بینی و می شناسی. و چه بهتر از این؟ خاصه برای من دور از وطن. که هرگز وطن برایش دور نبوده و هر روز به آن اندیشیده است. کلابهاوس انجمن های خوب