در معنای لطافت و ادراک امر بلاکيف

محمدرضا شفيعی کدکنی

در تاريخ انديشه اسلامی، وقتی امام مالک بن‏انَس مسأله « ادراکِ بلاکيف» را در« الرّحمنُ عَلی‏العرشِ اِستوی‏» مطرح کرد، به‏نظرم يکی از مهمترين حرف‏های تاريخ‏اسلام را برزبان آورد و شايد هم يکی از مهمترين انديشه‏ها را در عرصه الاهیّات جهانی.

از آنجا که قلمروِ دين و قلمروِ هنر، هردو عرصه « ابلاغِ اقناعی» است و نه « ابلاغِ اثباتی» ، پس‏نظريه او در بابِ « ادراک بلاکيف» می‏تواند در هنرها نيز مورد بررسی قرار گيرد. تجربه دينی، تجربه هنری، تجربه عشق، همه از قلمروِ « ادراکِ بی چه‏گونه» سرچشمه‏می‏گيرند.

بهترين تمثيلِ آن داستان مردی است که عاشق زنی بود و هرشب، به‏عشقِ ديدارِ آن زن،از رودخانه‏ای ژرف و هولناک، عبور می‏کرد. اين ديدارها مدت‏ها ادامه داشت تا آن که يک شب‏مرد، از زن پرسيد که « اين لکه سفيد کوچک در چشم تو از کی پيدا شده است؟» زن بدو گفت: « ازوقتی که عشقِ تو کم شده است. اين لکّه هميشه در چشمِ من بود و تو، به‏علّتِ عشق، آن رانمی‏ديدی. اکنون به‏تو توصيه می‏کنم که امشب از رودخانه عبور نکنی که غرق خواهی شد» و آن‏مرد نپذيرفت و غرق شد. زيرا ديگر عاشق نبود و از نيروی عشق بهره نداشت. آن « ادراکِ بی‏چه‏گونه» که سرچشمه عشق بود به‏ادراکی « با چه‏گونه» (آگاهی از لکّه سفيد در چشم معشوق) بَدَل شده بود و عملاً، عشق، از ميان برخاسته بود.

 در مرکزِ تمام تجربه‏های دينی، عرفانی، و اِلاهیّاتیِ بشر اين « ادراکِ بی چه‏گونه» بايد وجودداشته باشد و نقطه‏ای غيرِقابلِ توصيف و غيرقابلِ توضيحِ با ابزار عقل و منطق، بايد در اين‏گونه‏تجربه‏ها وجود داشته باشد و به‏منزله ستون فقراتِ اين تجربه‏ها قرار گيرد. در التذاذِ از آثار هنری‏نيز ما با چنين ادراکِ بلاکيف و بی چه‏گونه‏ای، همواره، رو به‏رو هستيم. چرا « هنر» و « ابتذال» بايکديگر جمع نمی‏شوند؟ زيرا وقتی چيزی مبتذل (به‏معنی لغوی کلمه) شد، ديگر نقطه ابهام وزمينه‏ای برای ادراکِ بی چه‏گونه ندارد.

از همين جاست که گاه يک « اثر» برای بعضی از مردم مصداقِ هنر است و برای بعضی ديگرهنر شمرده نمی‏شود. آنها که هنر می‏دانندش هنوز نقطه ادراکِ بی چه‏گونه‏ای در آن می‏يابند و آنهاکه آن اثر را از مقوله هنر به‏حساب نمی‏آورند کسانی هستند که آن اثر، برای آنها، هيچ نقطه ادراکِ‏بلاکيفی ندارد: مشتِ آن « هنرمند» و صاحب آن اثر در برابرِ آنها باز است. مثل اينکه بگويند: اين‏شعر فقط وزن و قافيه دارد يا تشبيهش صورتِ دست مالیِ شده فلان تشبيهِ از فلان شاعر است يامضمونش را ديگری با صورتی که مرکزی برای ادراک بلاکيف دارد، قبلاً، آورده است. برای اين‏گونه افراد، آن اثر، ديگر مصداق هنر نخواهد بود. امّا اگر کسانی باشند که از آن گونه هوش وآگاهی برخوردار نباشند، می‏توانند از چنان اثری هم احساس التذاذ هنری کنند، زيرا برای آنهاهنوز، نقطه‏هايی از ادراکِ بی چه‏گونه در آن « اثر» وجود دارد.

پس در فاصله زبان روزمرّه و حرف‏های مکرّرِ کوچه و بازارِ مردم، از يک سوی، وشاهکارهای مسلّمِ شعرِ جهان از سوی ديگر، هميشه، مجموعه بی‏شماری از طيف‏های هنری، باشدّت و ضعفِ بسيار، وجود خواهد داشت. تا مخاطب و داورِ اين موضوع چه کسانی باشند؟

در کاربُردهای روزانه، می‏گوييم اين اثرِ هنری يا اين شعر، يا اين قطعه موسيقی « لطيف» است‏و کمتر متوجّهِ عمقِ اين کلمه می‏شويم. با اينکه لطيف از اسماء الاهی است و مفسّرانِ قرآن دربابِ آن، از ديدگاه‏های گوناگون سخن گفته‏اند، کمتر کسی « لطيف» را بدان خوبی و ژرفی درک‏کرده است که يکی از « مجانينِ عقلا» که از او درباره « الّلطيف» پرسيدند و او گفت: لطيف آن است که « بی چه‏گونه» ادراک شود؛ و اين بافت، مناسب‏ترين بافتی برای مسأله ادراکِ بی چه‏گونه حق تعالی است: چيزی رابتوان احساس کرد و نتوان آن را « ديد» و به‏قلمروِ تجربه اِبصار و ديدن درآورد، بهترين تعبيری که‏از آن می‏توان تصور کرد همانا همان اللّطيف است با تفسيری که آن مجنونِ عاقل ارائه داده است.

خدای را می‏توان شناخت امّا با شناختی « بی چه‏گونه» اگر در ذاتِ حق به« چه‏گونگی» برسيم‏همان مصداقِ « کُلّما َمیَّزتُمُوهُ بأوهامِکُم» است که « مردود» است و « مصنوع». عيناً در موردِ «هنر» و «عشق» نيز اين قضیّه صادق است. در مرکزِ هر «عشق» و هر «اثر هنری» آن ادراکِ « بی‏چه‏گونه» حضور دارد. هم خدا « لطيف» است و هم « هنر» و هم «عشق» و هرسه را ما « بی چه‏گونه» ادراک می‏کنيم. و اگر « با چگونه» شد ديگر نه خداست و نه عشق و نه هنر.

* برای ديدن اصل مقاله که در اينجا فشرده و گزيده ای از آن آمده است و ارجاعات آن: شماره 38 مجله بخارا